Archipelag leżący na Oceanie Spokojnym, w skład którego wchodzi 8 wysp (Niihau, Kauai, Oahu, Maui, Molokai, Lanai, Kahoolawe, Hawaii). Wszystkie razem należą do USA i zostały nazwane stanem Aloha (stolica i główne miasto – Honolulu). Hawaje są wyspami wulkanicznymi i to tu znajduje się wciąż bardzo aktywny wulkan, który do dziś wyrzuca z siebie lawę. Na wyspach jest dość zróżnicowany krajobraz: oglądać tam można szczyty górskie, czasem pokryte śniegiem, złote, piaszczyste plaże, klify oraz lasy tropikalne. Klimat wysp sprzyja wakacyjnemu wypoczynkowi – średnia wilgotność i temperatury w sierpniu od 24^oC do 29^oC. Hawaje posiadają także swoja oryginalna kulturę i cuda natury. Warto się wybrać np. do Heiau – ruin świątyni hawajskiej na wybrzeżu Kona na Wielkiej Wyspie Hawaii, która to jest jedną z ostatnich budowli na Hawajach wzniesionych ku czci dawnych bogów, lub do Pearl Harbour, czy też do samego Honolulu z podobno najpiękniejszą na świecie plażą – Waikiki.

• Hawaje
• Przewodnik turystyczny:
  Hawaje
• Regiony
• • Wielka Wyspa Hawai – największa i najbardziej wysunięta na południe wyspa archipelagu Hawaje. Wyspa jest pochodzenia wulkanicznego z dwoma czynnymi wulkanami.
  • Wyspa Maui i okolice – druga co do wielkości wyspa archipelagu z trzema mniejszymi: Molokai, Lanai, Kahoolawe. Oprócz podziwiania piękna przyrody warto zabawić się tutaj w astronoma, bowiem miejsce to oferuje dobre warunki do obserwacji nieba.
  • Wyspa Oahu – trzecia co do wielkości wyspa archipelagu, ze stolicą stanu – Honolulu – oraz z najpiękniejszą plażą na świecie – Waikki.
  • Wyspa Kauri i Niihau – „Zakazana wyspa” ponieważ jest własnością prywatną i nie zaproszeni goście nie maja prawa wstępu. Są to wyspy wulkaniczne, najbardziej wysunięte na zachód.
• Ośrodki i atrakcje
• • Największe miasta: Honolulu, Lahaina, Lihue, Hilo, Hawai, Kapalua, Wahiawa, Sunset Beach.
  • Najciekawsze atrakcje turystyczne: Pacific Tsunami Museum, Muzeum Sztuki, port Pearl Harbour, Botanical Gardens, Kailua Beach, Lux Kahala, Dolina Świątyń, Park Przyrody Kokee State Park.
  • Najpopularniejsze regiony turystyczne: Region Hilo, Zachodnie Maui, Wyspa Lanai, Wyspa Kahoolawe, Wyspa Molokai, Wybrzeże Pd.-Honolulu, Wybrzeże Zawietrzne, Wyspa Kauri.
• Geografia i przyroda
• Archipelag położony jest na Oceanie Spokojnym ok. 3200 km na północny-zachód od Ameryki Północnej. Hawaje są 50 stanem USA. W skład archipelagu wchodzi 8 głównych wysp: Hawai, Maui, Oahu, Kahoolawe, Lanai, Molokai, Kauai i Niihau i ponad 100 innych. Najwyższym szczytem jest Mauna Kea, która wznosi się na wysokość 4205 m n.p.m. Archipelag utworzony jest ze skał wulkanicznych, które pochodzą z plam gorąca. Na wyspach znajduje się kilka aktywnych wulkanów. Ze względu na daleką odległość wysp od lądu wytworzyło się tam idealne środowisko dla niektórych gatunków roślin i zwierząt. Są obszary na Hawajach, które objęto ochroną. Utworzono także dwa parki narodowe, na wyspie Maui i na wyspie Hawai.
  Klimat panujący na archipelagu jest typowo tropikalny. Niemniej jednak temperatura i wilgotność powietrza są łagodniejsze przez wiatr wiejący ze wschodu. Każda wyspa ma swój lokalny klimat, odróżniający go od klimatu innej wyspy. Średnia temperatura lata to ok. 30°C, natomiast średnia temperatura zimy to 26°C. Wyróżnia się dwie pory roku: pora sucha od maja do października i pora deszczowa od listopada do kwietnia.
  
• Historia
• Znaleziono na wyspach dowody świadczące o istnieniu ludzi już 1500 lat temu, jednak trzeba pamiętać że wiele śladów ginie pod płaszczem gorącej lawy wydobywającej się co jakiś czas z wulkanów. Polinezyjczycy mieszkający wtedy na wyspie posiadali niezwykłe umiejętności nawigacyjne i topograficzne. Bez mapy, kompasu ani innych przyrządów, tylko za pomocą gwiazd, zwierząt, morza i wiatru potrafili doskonale poruszać się po terenie. Archipelag był nieznany dla świata zachodniego aż do roku 1778 kiedy to kapitan James Cook przypadkowo dopłynął do wyspy. Wraz z przybyciem białego człowieka na wyspę dotarły choroby które zdziesiątkowały rdzennych mieszkańców. W XVIII wieku po serii bitew o władze na archipelagu, wszystkie wyspy zostały podporządkowane królowi Kamehameha I i dynasta ta rządziła do 1872 roku. Od 1887 roku władzę sprawował Kalakaua, który znacznie ograniczył władzę monarchy i prawo do głosowania. W lipcu 1894 roku utworzono Republikę Hawajów, lecz dalej panowała nierówność wyborcza, wiec Hawajczycy utworzyli ruch oporu i założyli grupę zwaną rojalistami. Zostali jednak pokonali, a Ci co przeżyli zostali aresztowaniu. Republika przetrwała zaledwie 7 lat i 7 lipca 1898 roku Stany Zjednoczone zajęły kraj a 5 dni później ogłosiły oficjalną aneksję kraju. W marcu 1959 roku Kongres uchwalił akt dołączenia Hawajów jako 50. stan USA.
  
• Sport i rekreacja
• • Łowienie ryb jest jedną z ulubionych atrakcji odpoczywających na wyspach turystów. Doskonałą opcją jest wypożyczenie łodzi i wybranie się w kilkudniowy rejs wędkarski. Świetna przygoda i wspaniałe widoki.
  • Sporty wodne jak żeglarstwo, windsurfing i surfing są na archipelagu bardzo popularne, dlatego miłośnicy tych sportów na pewno nie będą się nudzić. Do tego piękne widoki i ciepła woda spowodują, że nikt nie będzie chciał stamtąd wyjechać.
  • Hawaje są doskonałym miejsce do nurkowanie lecz Maui jak i jej okolice są prawdopodobnie najlepszym miejscem na całym archipelagu Hawai. Dla osób które wolą prostszą formę nurkowania z maską i fajka również zadowoli pływanie z kolorowymi rybkami i podziwiane podwodnego świata.
  • Trekking po pobliskich pasmach górskich zachwyci nawet najwybredniejszych piechurów.
• Warto wiedzieć
• • Waluta – dolar amerykański, 1 USD – 2,92 PLN (stan na sierpień 2011).
  • Wizy – wymagana jest wiza amerykańska.
  • Czas – minus 11 godzin od czasu polskiego w zimie, minus 12 godzin od czasu polskiego w lecie.
  • Szczepienia – nie są wymagane.
  
  

• Hawaje: Od A do Z
• 
  


• Alkohol
• W hawajskich restauracjach, barach, pubach napijemy się wina z Kalifornii, a także piwa importowanego z Meksyku. Popularne są tutaj tropikalne koktajle: Mai Tai (rum z sokiem cytrynowym), Blue Hawaii (wódka zabarwiona na niebiesko), Planter's Punch.(rum z sokiem pomarańczowym i cytrynowym).
  
• ▲ do góry
• Banki i bankomaty
• Z dostępem do bankomatów nie ma problemu, a w większości hoteli i restauracji przyjmowane są karty płatnicze. Szukając bankomatu należy wypatrywać ATM (Automatic teller machine). Bankomaty przyjmują wiele kart zagranicznych banków. W przypadku wątpliwości warto zasięgnąć informacji w banku, w którym posiada się konto.
  
• ▲ do góry
• Czas lokalny
• Różnica czasu pomiędzy Honolulu, a Warszawą w okresie zimowym to minus 11h, w okresie letnim minus 12 h.
  
• ▲ do góry
• Drogi
• Podróżowanie po Hawajach to czysta przyjemność. Drogi są w dobrym stanie, odległości niewielkie i trudno się zgubić. Jednakże trzeba nastawić się na kilka trudności. W Honolulu, duże i słabo oznakowane miasto, w godzinach szczytu jest zakorkowane. Ponadto, miejsc do parkowania jest niewiele. Nadbrzeżne autostrady często są kręte i zwężają się do niewielkich mostów. Przy drogach poza miastami praktycznie nie ma latarni, dlatego niebezpieczne jest podróżowanie nocą.
  
• ▲ do góry
• Elektryczność
• Napięcie elektryczne o mocy 110/120 V. Wtyczki europejskie wymagają plug adaptera i konwertera mocy. Czasem warto kupić sprzęt na miejscu np. suszarkę do włosów, ponieważ jest tańsza i lżejsza niż konwerter.
  
• ▲ do góry
• Informacja turystyczna
• Przed wyjazdem na Hawaje dobrze odwiedzić stronę www.gohawaii.com. Każdy turysta znajdzie tam najważniejsze informacje oraz potrzebne linki. Informację turystyczną można znaleźć na każdej większej wyspie.
  Dużo ulotek, broszur i kuponów zniżkowych można znaleźć w hotelach, centrach handlowych, miejscach typowo turystycznych i na lotniskach.
  
• ▲ do góry
• Internet
• Z komputerów z darmowym dostępem do Internetu można skorzystać w hotelach lub bibliotekach publicznych i uniwersyteckich.
  
• ▲ do góry
• Język
• Językiem urzędowym jest angielski. Językiem rdzennych mieszkańców jest hawajski, w którym jest 5 samogłosek i 7 spółgłosek.
  
• ▲ do góry
• Kuchnia
• Kuchnia na Hawajach jest bardzo smaczna i stanowi mieszankę kuchni polinezyjskiej, amerykańskiej i azjatyckiej. Smaki kuchni hawajskiej to efekt wpływów imigrantów z całego świata. Najpopularniejszym daniem jest pieczone prosię w specjalnym piecu. Na wyspach królują potrawy z ryb: lau lau, poli,mahimahi, czy lomi salmon.
  Hawajskie śniadanie składa się z jajek, mięsa, naleśników tostów. W południe popularnym lunchem jest mięso z ryżem lub ziemniakami albo sałatka. Na Hawajach warto skosztować imbiru, orzechów macadamia, ohelo berries, awokado, guawy, papai, apple banana i wszechobecnego kokosu.
  
• ▲ do góry
• Napiwki
• W restauracjach oczekuje się przynajmniej 15% napiwku, w barach jest to trochę mniej. Obsługa hotelowa powinna dostać co najmniej 2 dolary napiwku za swą pracę.
  
• ▲ do góry
• Niepełnosprawni
• Hawaje to jeden z najlepszych kierunków dla osób niepełnosprawnych. Na wyspach jest wiele udogodnień. Ohau zostało uznane za najlepiej dostępne miejsce w USA przez SATH, biura podróży, agentów, menadżerów hoteli, linie lotnicze i oczywiście osoby niepełnosprawne.
  
• ▲ do góry
• Nurkowanie i surfing
• Hawaje to świetny kierunek dla miłośników sportów wodnych: surfingu, windsurfingu, nurkowania i snorkelingu. Najlepsze miejsca do uprawiania snorkelingu to Hanauma Bay, Kealakekua Bay i wody przy wysepce Molokini. Nurkowie powinni udać się na Maui, Lanai, Hawai’i i Kauri. Ze względów zdrowotnych, nie powinno się nurkować 24 godziny od przylotu. Rajem dla miłośników surfingu jest North Shore na O’ahu, Hanalei Bay na Kauri, Honolua Bay na Maui. Lekcje surfingu dla początkujących kosztują od 25 dolarów za godzinę. Należy też pamiętać, że surfowanie zabronione jest w pobliżu najbardziej turystycznych plaż. Windsurfingowcy koniecznie powinni udać się na Maui.
  
• ▲ do góry
• Opieka medyczna i pomoc w nagłych wypadkach
• Szczepienia nie są wymagane. Konieczne jest wykupienia ubezpieczenia dla turystów, ponieważ opieka medyczna jest płatna. W nagłych wypadkach z hotelu można wezwać karetkę. Podstawowe koszty to 50 do 100 dolarów. Należy jednak udowodnić, że choroba, czy wypadek wymaga nagłej pomocy lekarskiej. Leki także są drogie. Można je kupić w aptekach lub Prescription Counter. By móc się rozliczyć z NFZ po powrocie do kraju, powinno się zachować wszystkie rachunki.
  
• ▲ do góry
• Palenie
• Na Hawajach obowiązuje zakaz palenia w barach i restauracjach.
  
• ▲ do góry
• Paliwo
• Paliwo na Hawajach jest droższe, średnio o 30%, niż na kontynencie. Za galon paliwa można zapłacić średnio 3 dolary.
  
• ▲ do góry
• Pamiątki
• Honolulu to prawdziwy raj dla turystów nastawionych na duże zakupy. Najpopularniejszym centrum handlowym jest Ala Moana, w którym po niskich cenach można kupić produkty najbardziej znanych marek. Warto kupić hawajskie koszule i spódnice oraz biżuterię z orzechów drzewa kukui.
  
• ▲ do góry
• Plaże
• Hawaje to nie tylko Waikiki. Przepiękne tropikalne plaże znajdują się już kilka kilometrów od tego popularnego kurortu. Plaż na Hawajach jest co niemiara. Jedną z najpiękniejszych jest Waimanalo. Należy jednak pamiętać, że często są one wąskie, pełne kamieni i niestrzeżone. Najbezpieczniej pływać przy plaży Hapuna na Wielkiej Wyspie, Anini na Kauai, Kailua na wyspie Oahu i Kama’ole na Maui. Krajobraz przy plażach jest malowniczy: palmy, tropikalna roślinność, dymiące wulkany.
  
• ▲ do góry
• Poczta
• Urzędy pocztowe znajdują się w każdym większym mieście i czynne są od poniedziałku do piątku od 9:00 do 17:00, a w soboty od 9:00 do 12:00. Skrzynki pocztowe mają kolor niebieski i łatwo je znaleźć. Poczta na Hawajach działa bardzo powoli zarówno pomiędzy resztą świata jak i innymi wyspami.
  
• ▲ do góry
• Przepisy drogowe
• By móc prowadzić samochód na Hawajach trzeba mieć międzynarodowe prawo jazdy, choć mając ważną wizę można używać także polskiego dokumentu. Obowiązuje ruch prawostronny. Na odludziu można jechać szybciej niż wskazują ograniczenia. Przy szkołach należy jechać z taką prędkością, jaką nakazują znaki.
  
• ▲ do góry
• Religia
• Ponad połowa mieszkańców wysp deklaruje się jako niewierząca. Religią dominującą jest chrześcijaństwo. Na wyspach wyznaje się także buddyzm i judaizm.
  
• ▲ do góry
• Rozrywka
• Wszyscy spragnieni nocnego szaleństwa powinni udać się do kurortu Waikiki, w Honolulu. Tam można bawić się w licznych barach, klubach i pubach do białego rana. Życie nocne, choć już nie tak intensywne, toczy się jeszcze w Lahaina na Maui. Pozostałe miejsca na wyspach mogą rozczarować imprezowiczów.
  Hotele oferują swoim gościom wiele rozrywek i atrakcji, m.in. koncerty. Muzyki na żywo można też posłuchać w restauracjach i kawiarniach. Każdy, kto chce zobaczyć prawdziwą hawajską kulturę z autentycznym pokazem hula powinien przybyć na Hawaje w trakcie lokalnych festiwali, których jest bardzo wiele. W Hilo organizowany jest festiwal Merrie Monarch podczas którego największe zainteresowanie turystów wzbudza konkurs tańca hula.
  
• ▲ do góry
• Telekomunikacja
• Numer kierunkowy na Hawaje to +808. Budki telefoniczne łatwo znaleźć. Warto mieć przy sobie dużo drobnych na telefon. Rozmowy z Polską z hoteli są drogie dlatego najlepiej kupić kartę telefoniczną.
  
• ▲ do góry
• Transport po kraju
• Pomiędzy wyspami kursują samoloty dwóch linii lotniczych Aloha i Hawaiian. Należy wziąć pod uwagę, że ostatnie wyloty są w ok. 20:00. z wyspy na wyspę można przemieszczać się także promem. Połączeń jest wiele i są dobrze zorganizowane.
  Honolulu ma połączenia autobusowe. Bilet na przejazd jednorazowy dla dorosłej osoby kosztuje ok. 2 -3 dolarów. Jednakże transport publiczny na Hawajach praktycznie nie istnieje.
  W każdym mieście można wypożyczyć rower, ale taka podróż nie jest bezpieczna. Ten jednoślad nie jest dobrym sposobem na zwiedzanie wyspy. Lepiej skorzystać z niego, gdy trzeba pokonać krótsze dystanse. Poruszanie się rowerem zabronione jest na drogach narodowych i w parkach stanowych.
  Taksówki znaleźć można przy centrach handlowych, turystycznych i lotniskach. Przejazd niestety do najtańszych nie należy.
  
• ▲ do góry
• Woda
• Woda w kranie jest zdatna do picia, jednakże by uniknąć przykrych niespodzianek warto kupować wodę mineralną.
  
• ▲ do góry
• Wynajem samochodów
• Jeśli jest się w Stanach auto jest niezbędne. Samochód jest świetnym sposobem na zwiedzanie. Aby podróżować samochodem powinno się go najpierw zarezerwować go przez Internet. Wynajmując samochód często trzeba zapłacić dodatkowo za ubezpieczenie od kolizji (CDW). By prowadzić samochód trzeba mieć ukończone 21 lat.
  
• ▲ do góry
• Zagrożenia
• Hawaje, pod względem przestępczości, uznawane są za najbezpieczniejszy stan USA. Siły natury jednak mogę nie być łaskawe. Na Hawajach zdarzają się tsunami, wybuchy wulkanów, trzęsienia ziemi.
  
• ▲ do góry
• Zwyczaje i kultura
• Mieszkańcy wyspy są mili i przyjaźnie nastawieni. Przyjeżdżając na Hawaje, na powitanie każdy turysta usłyszy aloha i mahalu. Hawajczycy przyjmują turystów z uśmiechem. Całowanie jest bardzo powszechne na gruncie towarzyskim. Jeśli Hawajczyk ma zamiar przywitać się całusem należy to potraktować jako zaszczyt. To oznaka, że przyjął kogoś do „rodziny”.
  Turyści witani (i żegnani) są także tradycyjnym lei – wieńcem z kolorowych kwiatów. Ten miły gest zawsze połączony jest z całusem. Nie należy się temu dziwić, ani go ignorować. Lei to wyraz uznania i szacunku dlatego, jeśli nie chce się go mieć na szyi, trzeba delikatnie go zdjąć i położyć na stole. Pod żadnym pozorem nie należy kłaść lei na podłodze, przewieszać przez krzesło, czy nim rzucać. Co więcej, lei to koszt rzędu 50 – 75 dolarów.
  Kultura wysp to także pieśni, wiersze i taniec hula.
  
  
• ▲ do góry

• Hawaje: Informacje praktyczne
• 
  


• Przed wyjazdem
• Formalności wizowo-paszportowe
• Hawaje są stanem USA, więc obowiązują tu takie same zasady, jak przy wjeździe na kontynent. Od turystów z Polski wymagana jest wiza amerykańska jednak należy pamiętać, że posiadanie wizy nie jest gwarancją wjazdu na terytorium USA. Decyduje o tym urzędnik kontroli celnej. By otrzymać wizę należy złożyć wniosek i udać się na rozmowę z konsulem. Podczas takiej rozmowy trzeba przekonać konsula, że posiada się wystarczające środki na pokrycie pobytu oraz to, że celem wyjazdu nie jest podjęcie pracy.
  
• ▲ do góry
• Przepisy celne
• Przy wjeździe na wyspy trzeba obowiązkowo wypełnić deklarację celną. Przepisy zezwalają turystom, bez obowiązku zgłoszenia, wwieźć 10 tysięcy dolarów amerykańskich w gotówce lub ich równowartość. Jeśli budżet przekracza tę kwotę, trzeba to zgłosić we wspomnianej deklaracji oraz urzędnikowi kontroli celnej.
  Na Hawaje nie wolno wwozić roślin, żywności oraz narkotyków.
  
• ▲ do góry
• Pieniądze
• Na wyspach obowiązującą walutą jest dolar amerykański. 1 dolar to 100 centów. W obiegu są najczęściej nominały do 100 dolarów. Wszystkie banknoty są tego samego koloru i mają te same wymiary.
  
• ▲ do góry
• Ubezpieczenie i opieka medyczna
• Jeśli wybieramy się na wyspy z biurem podróży, wtedy przewoźnik ma obowiązek nas ubezpieczyć, jeśli natomiast wybieralibyśmy się na własna rękę wtedy trzeba zadbać o wykupienie ubezpieczenia ponieważ leczenie jest płatne i drogie. Jeśli ktoś wybiera się na Hawaje, by aktywnie wypoczywać, powinien wykupić ubezpieczenie sportowe.
  
• ▲ do góry
• Kiedy jechać?
• Hawaje są świetnym kierunkiem przez cały rok. Różnice temperatur pomiędzy porą letnią kau, a zimową hooilo.są niewielkie. Od maja do października, na zachodnim wybrzeżu jest bardzo ciepło i słonecznie, a pasaty łagodzą wilgotny upał. Na północno - wschodnim wybrzeżu wiatry są mocniejsze, a opady bardziej obfite. Zimą zdarzają się sztormy, a opady są bardziej intensywne.
  
  
• ▲ do góry
• Przejazd
• Podróż samolotem
• Najszybsza z możliwych opcji. Podróż samolotem trwa ok. 22 godzin. Na Hawaje nie ma bezpośrednich połączeń z Polską.
  
• ▲ do góry
• Podróż statkiem
• To na pewno atrakcyjna forma podróży. Jeśli ma się dużo czasu i pieniędzy warto popłynąć luksusowym statkiem wycieczkowym w ten zakątek świata.
  
• ▲ do góry
• Na miejscu
• Noclegi
• Pobyt na Hawajach do najtańszych nie należy. Za nocleg płaci się od 40 dolarów poza sezonem i od 200 w sezonie.
• ▲ do góry
• Hotele
• Największym i najpopularniejszym kurortem jest Waikiki w Honolulu. Duże zagęszczenie hoteli jest także w Kihei, Kailua i Wailua. Hotele są czyste i zadbane.
  Na Hawajach swe hotele maja także największe sieci. Noc w luksusowych warunkach, w zwykłym pokoju z widokiem na ocean kosztuje średnio 300 dolarów. Wynajęcie apartamentu to wydatek ponad 2000 dolarów. Takie resorty mogą pomieścić nawet tysiące ludzi. Często dysponują własnymi restauracjami, barami, sklepami, basenami, plażami, kortami tenisowymi, polami golfowymi. Wszystko po to, by turysta nie odczuwał potrzeby opuszczania hotelu.
  
• ▲ do góry
• Motele i apartamenty
• Istnieje także możliwość wynajęcia apartamentów z aneksem kuchennym tzw. condos lub wynajęcia pokoju w motelu. Motele są typowo amerykańskie i rzadko spotykane.
  
• ▲ do góry
• Bed & Breakfast
• To zazwyczaj pokój lub dwa w prywatnych domach, niezależne chatki i luksusowe pensjonaty. Jednak, pomimo nazwy, nie zawsze i nie wszędzie jest opcja śniadania (breakfast). W najtańszych pokojach często dzieli się z kimś łazienkę.
  Często B&B znajdują się z dala od kurortów i centrum miejscowości. Można je także znaleźć w pobliżu gór. Szukając odpowiedniego noclegu warto odwiedzić www.bestbnb.com lub www.bandb-hawaii.com.
  
• ▲ do góry
• Wyżywienie
• Hawajska kuchnia to mieszanka smaków. Można tu próbować dań kuchni azjatyckiej, filipińskiej, amerykańskiej. Na wyspach polecane są także świeże soki i koktajle z owoców.
  
• ▲ do góry
• Komunikacja
• Między wyspami bez problemów można podróżować promem. Natomiast w wyspie można się poruszać miejskimi autobusami (lecz kursują rzadko), taksówkami lub też wynająć własny samochód (najlepszy środek lokomocji, przy czym kierowca musi mieć ukończone 21 lat). Wysp lepiej nie zwiedzać rowerem, choć oczywiście ten środek transportu jest łatwo dostępny.
  
  
• ▲ do góry